Ανακοίνωση Δημητρίου Φάη στο Συνέδριο “Το Σύμπαν και οι Έλληνες”

Συνέδριο

Το Σύμπαν και οι Έλληνες

Αθήνα, Τετάρτη 12 Δεκεμβρίου 2018

Τίτλος Ανακοίνωσης: Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Εικόνα είναι το σύνολο των παραστάσεων ενός φαινομένου. 

Σύμπαν είναι το σύνολο του χώρου, του χρόνου και των περιεχομένων τους.

Τέχνη είναι κάθε αισθητική έκφραση του ανθρώπου.

 

Η ιστορία της επιστήμης είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ιστορία της Τέχνης. Από την μυθολογία των λαών και την ζωγραφική μέχρι την Space art και τις σύγχρονες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις του Σύμπαντος στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας, ο σκοπός του ανθρώπου παραμένει πάντοτε η αναζήτηση του ουσιώδους, η διεύρυνση της κοσμοεικόνας μας προς την κατανόηση της ολότητας του Σύμπαντος. Στην παρούσα ανακοίνωση αναλύεται η επιστημολογική σχέση μεταξύ Τέχνης και Επιστήμης, με μια σύντομη ιστορική επισκόπηση των καλλιτεχνικών αναπαραστάσεων του Σύμπαντος από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Ο άνθρωπος ζει σε δύο παράλληλους και συμπληρωματικούς κόσμους. Ο πρώτος κόσμος είναι αυτό που ονομάζουμε φυσική πραγματικότητα, την οποία αντιλαμβανόμαστε ως πρωτογενή αναπαράσταση των αισθητηριακών δεδομένων στον εγκέφαλο. Ο δεύτερος κόσμος είναι αυτός των ιδεών ή των φαντασιακών παραστάσεων, τον οποίο κατασκευάζουμε εμείς ως δομική διεύρυνση του πρώτου κόσμου. Η ένωση αυτών των δύο κόσμων συγκροτεί την ατομική και συλλογική κοσμοεικόνα του ανθρώπου.

Πως όμως δημιουργείται και εμπλουτίζεται αυτός ο δεύτερος κόσμος του πνεύματος ή των ιδεών; Ο άνθρωπος με τις αισθήσεις του αντιλαμβάνεται την εξωτερική πραγματικότητα ως ένα αιτιακό ασυνεχές. Αυτό σημαίνει ότι στην αισθητηριακή αναπαράσταση του κόσμου υπάρχουν πολλά αντιληπτικά κενά. Για παράδειγμα, ο ήλιος δύει, χάνεται και επανεμφανίζεται το άλλο πρωί χωρίς να έχουμε την παραμικρή εικόνα για τον ακριβή κύκλο του φαινομένου μέσω των αισθητηριακών μας οργάνων. Υπάρχουν αμέτρητα φαινόμενα τα οποία κρύβονται από τις αισθήσεις μας. Ο πρωτόγονος άνθρωπος ζούσε σε έναν άγνωστο, τρομερό κόσμο, γεμάτο υπερφυσικό μεγαλείο. Η προέλευση του κεραυνού ή της βροντής, τα όρια της θάλασσας, της Γης, ο παράλογος θάνατος όλων των πλασμάτων, που και σήμερα αποτελεί ένα από τα υπέρτατα μυστήρια που μοιραζόμαστε με τους αρχαίους προγόνους μας και βρίσκεται στο θεμέλιο κάθε θρησκείας ή μεταφυσικής, ήταν ορισμένα μόνο από τα κενά της εποπτείας που πυροδοτούσαν τον φόβο του αγνώστου.

Από την αυγή του πολιτισμού οι άνθρωποι άρχισαν να αποκαθιστούν όλα αυτά τα αντιληπτικά κενά με φαντασιακές πληρώσεις, με υποθέσεις και συνειρμούς εικόνων οι οποίες γεφύρωναν τα κενά της εποπτείας μας, αποκαθιστώντας την αντιληπτική συνέχεια μεταξύ των διαδοχικών φαινομένων. Κάθε λαός έκανε τις δικές του παρατηρήσεις και υποθέσεις για την προέλευση και την λειτουργία του κόσμου. Στην πορεία των χιλιετιών αυτές οι ιστορίες περνώντας από γενιά σε γενιά εμπλουτίστηκαν, διευρύνθηκαν και αποτέλεσαν την μυθολογία του κάθε πολιτισμού.

Στον ελληνικό κόσμο ο ήλιος έγινε θεός (2) που με το άρμα του διέτρεχε τον ουρανό. Οι κεραυνοί (3) ρίχνονταν από τον θυμωμένο Δία. Ο ερχομός της άνοιξης ήταν αποτέλεσμα της επιστροφής της Περσεφόνης από το βασίλειο του Πλούτωνα. Ο γαλαξίας μας (4)  ήταν το γάλα που έχυσε η οργισμένη Ήρα στον ουρανό. Κάθε μυθολογία αποτελεί μια κοσμική παρομοίωση που αιτιολογεί την ύπαρξη του κόσμου των φαινομένων, προβάλλοντας τις αξίες της καθημερινής ζωής των ανθρώπων στην δομή του Σύμπαντος, και αποτελεί ένα ολοκληρωμένο κοσμολογικό αρχιτεκτόνημα με υψηλή αισθητική και πληροφοριακή αξία.

Ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι η θεογονία του Ησίοδου είναι ένα μεγαλειώδες καλλιτεχνικό έργο, που μετατρέπει το σύμπαν σε ένα θέατρο κοσμικών δυνάμεων – θεών, όπως ο Έρως, (5)  που ενώ προηγούνται της ύπαρξης του ανθρώπου, ταυτόχρονα παίζουν μαζί του στην ίδια κοσμική σκηνή; (6) Αλλά πρόκειται, ταυτόχρονα, και για μια υπέροχη κοσμολογική κατασκευή, ένα σύστημα με απόλυτη εσωτερική συνέπεια που αιτιολογεί την προέλευση του σύμπαντος και του ανθρώπου. Ή ακόμα τα ομηρικά έπη (7)  στα οποία η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα  και μόνον αποτελεί μια φυσική ενθυλάκωση όλου του, τότε γνωστού, κόσμου.

 

Στην μυθολογία κάθε λαού βρίσκονται και οι απαρχές της αστρονομίας. Η παρατήρηση του έναστρου ουρανού γέμιζε πάντα τον άνθρωπο με δέος και θαυμασμό. (8)  Για τους αρχαίους Έλληνες, η «Αστρονομία» (αγγλικά Astronomy, εκ των ελληνικών λέξεων «ἄστρον» + «νέμω») γεννήθηκε μαζί με την ελληνική μυθολογία και μάλιστα σε μια αμφίδρομη σχέση, αφού η Μούσα Ουρανία ήταν προστάτιδά της. Η αστρονομία είναι η υψηλότερη τέχνη. Γιατί μιλά για την γένεση του κόσμου. Οι αστρονόμοι είναι πρωτίστως ποιητές γιατί μας βάζουν να δούμε την ομορφιά του κόσμου με λέξεις για τις εικόνες του κόσμου.

Η Τέχνη είναι η εξεικόνιση του «άλλου». Το έργο τέχνης σημαίνει πάντοτε κάτι άλλο. Είναι ένα παράθυρο μέσα από το οποίο αντικρίζουμε το υπερβατικό, δηλαδή τον φαντασιακό κόσμο που αποτελεί δομική προέκταση του πραγματικού κόσμου των αισθήσεων. Είτε, αντίστροφα, ένας δίαυλος μέσω του οποίου αντικρίζουμε τον φυσικό κόσμο από την σκοπιά του υπερβατικού. Το θέατρο το οποίο γεννήθηκε στην Ελλάδα τον 6^ο π.Χ. αιώνα ήταν ακριβώς αυτό: ο θεατής μπορούσε να βλέπει τους ηθοποιούς στην θεατρική σκηνή στεκόμενος έξω από αυτή, σε μια διαφορετική θα λέγαμε διάσταση, ακριβώς όπως οι Ολύμπιοι θεοί κοίταζαν από τα υπερβατικά τους θεωρεία, τους ανθρώπους να πολεμούν και να ερωτεύονται στην σκηνή του κόσμου.

 

Αυτό που διαφοροποιεί τον ελληνικό πολιτισμό από όλους τους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσογείου και της Ανατολής είναι ότι κάποια στιγμή γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ. συνέβη κάτι μοναδικό: σπουδαίοι στοχαστές όπως ο Θαλής o Μιλήσιος και ο Φερεκύδης από την Σύρο, (9)  αμφισβήτησαν τα θεολογικά δόγματα περί κοσμογονίας και ξεκίνησαν να κάνουν νέες υποθέσεις για την προέλευση και την δομή του Σύμπαντος. Το έργο τους συνέχισαν οι, Αναξίμανδρος,  Αναξιμένης, Ηράκλειτος, Πυθαγόρας Παρμενίδης, Εμπεδοκλής, Δημόκριτος, κ.α. Η εποχή των προσωκρατικών άλλαξε την ροή της ιστορίας αφού τότε γεννήθηκε ο επιστημονικός λόγος που δεν δέχεται άκριτα κανένα δόγμα αλλά ρωτάει, κρίνει και όταν μια ερμηνεία παύει να είναι λογικά επαρκής, υποθέτει και προτείνει μια νέα. Όμως, μια τέτοια επανάσταση προϋποθέτει ατομική ελευθερία σκέψης και έκφρασης, παρόμοια με αυτή που απαιτείται στην Τέχνη ή στο παιχνίδι. Προφανώς στον ελληνικό κόσμο υπήρχε η απαιτούμενη ελευθερία για αυτή την υπέρβαση. Πέντε γενιές κοσμολόγων έκαναν διαφορετικές υποθέσεις για την προέλευση του σύμπαντος και την λειτουργία του κόσμου, προτείνοντας κοσμολογικά μοντέλα που ακόμα και σήμερα εμπνέουν τη σύγχρονη φυσική.

Οι Προσωκρατικοί εισάγοντας την έννοια του Λόγου προχώρησαν στην πρώτη οικουμενική αλλαγή Παραδείγματος, όπως όρισε το Παράδειγμα ο Τόμας Κουν. Όμως εδώ αξίζει να αναρωτηθούμε το εξής: η κατασκευή ενός νέου Παραδείγματος είναι υπόθεση αυστηρά λογική ή μπορεί να έχει και μια καλλιτεχνική διάσταση; Δηλαδή, η διαδικασία πλήρωσης των γνωστικών μας κενών αφορά περισσότερο την επιστήμη ή την τέχνη, ειδικά αν αναλογιστούμε ότι η αρχαιότερη μορφή τέχνης είναι ο ποιητικός λόγος; Νομίζω ότι ο ειδικά ο ποιητικός λόγος είναι περισσότερο τέχνη παρά μεθοδολογική αναλυτική έρευνα, γιατί δημιουργεί νέες ενορατικές εικόνες τις οποίες εναρμονίζει με υπάρχουσες παραστάσεις. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί και την πρώτη επιστημονική πράξη, γιατί διερευνά την δομή και την λειτουργία του κόσμου. Πρόκειται για μια διαδικασία που ο Κάντ στην πρώτη του Κριτική ονόμασε Αρχιτεκτονική του Καθαρού λόγου και περιέγραψε ως «τέχνη των συστημάτων»

Όταν ένας στοχαστής προσπαθεί με νοητικά πειράματα να φανταστεί μια νέα ερμηνεία λ.χ. για την βαρύτητα, ή για την φύση του φωτός, τότε ο νους εισέρχεται σε ένα νοητικό πεδίο καθαρής δημιουργίας.  Στον αντίποδα, όταν ένας εικαστικός αναπαριστά το μοντέλο μιας επιστημονικής θεωρίας πρέπει να έχει και μια υψηλή θεωρητική κατάρτιση. Η αλληλεπίδραση της τέχνης με την επιστήμη είναι συνεχής. Οι περισσότερες εικόνες που έχουμε για τον μικρόκοσμο και τον μεγάκοσμο (10)  είναι καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις που εμπνέονται από τις επιστημονικές αναζητήσεις.

Η ίδια η επιστημονική γλώσσα χρησιμοποιεί κατ’ ανάγκη μεταφορές και παρομοιώσεις για να περιγράψει τα φαινόμενα του κόσμου. Όπως εύστοχα σημείωσε ο Αϊνστάιν, «μέχρι εκεί που οι προτάσεις των μαθηματικών αναφέρονται στην πραγματικότητα δεν είναι συγκεκριμένες· και μέχρι εκεί όπου είναι συγκεκριμένες δεν αναφέρονται στην πραγματικότητα». Δηλαδή, είμαστε αναγκασμένοι να δεχτούμε ότι ένα μέρος του σώματος της επιστήμης και της φιλοσοφίας θα είναι πάντοτε λέξεις με μεταφορική σημασία και επομένως ένα μέρος της επιστήμης και της φιλοσοφίας θα συγγενεύει πάντοτε με την ποιητική τέχνη.  Εν τέλει, οι καλλιτέχνες, οι φιλόσοφοι και οι επιστήμονες κατασκευάζουν από κοινού ένα μοντέλο θεώρησης του κόσμου, το οποίο συγκροτεί την συλλογική κοσμοεικόνα στο πλαίσιο ενός πολιτισμού.

 

Η στροφή που παρουσίασε η ελληνική φιλοσοφία μετά τον Σωκράτη τον 4ο αιώνα π.Χ. μετατόπισε το ενδιαφέρον των φιλοσόφων από τον φυσικό κόσμο στον πνευματικό.  Ήταν σαν το ενδιαφέρον των κοσμολόγων να άρχιζε να στρέφεται σε ένα νέο Σύμπαν εντός του Ανθρώπου. Ο Πλάτων τοποθέτησε το υλικό σύμπαν μέσα σε έναν άυλο αιώνιο Κόσμο, πιο αληθινό από τον ορατό. Αν και η επιστημονική σκέψη των Ελλήνων θα συνέχιζε να μεγαλουργεί για λίγους ακόμα αιώνες φτάνοντας στην ανακάλυψη του ηλιοκεντρικού συστήματος από τον Αρίσταρχο, (11) της μετάπτωσης των ισημεριών από τον Ίππαρχο τον 2ο π.Χ. αιώνα, και στη δημιουργία ενός πολύπλοκου γεωκεντρικού συστήματος από τον Κλαύδιο Πτολεμαίο τον 2^ο αιώνα μ.Χ., η φιλοσοφία θα συνέχιζε να απομακρύνεται σταθερά από τον κόσμο της ύλης προς την μεταφυσική. (12) Οι Στωικοί και οι Νεοπλατωνικοί διεύρυναν τον κόσμο των ιδεών του Πλάτωνα ανοίγοντας τον δρόμο για τον χριστιανισμό.

Μετά τον 4^ο αιώνα ο χριστιανικός κόσμος θεμελίωσε ένα νέο Παράδειγμα. Η υπέρτατη πραγματικότητα της χριστιανικής κοσμολογίας είναι ο πνευματικός και αιώνιος κόσμος τον οποίο εξεικονίζει η χριστιανική ζωγραφική: (13)  μορφές υπερβατικές, έξω από τον χωροχρόνο, ένας επουράνιος πνευματικός κόσμος πλήρης Θεού, όπως παρουσιάζεται στους τρούλους και στις τοιχογραφίες των πνιγμένων στο χρώμα χριστιανικών εκκλησιών.

Αν και η κοσμολογική έρευνα του ορατού Σύμπαντος σταμάτησε κατά την διάρκεια των βυζαντινών χρόνων, η μελέτη του πνευματικού κόσμου συνεχίστηκε για πολλούς αιώνες από μια πλειάδα στοχαστών, όπως ο Φώτιος (9^ος μ.Χ.), φιλόσοφος και οπαδός του Αριστοτέλη, ο Μιχαήλ Ψελλός (11^ος μ.Χ.), ο φιλόσοφος και αστρονόμος Μάξιμος Πλανούδης (13^ος μ.Χ.), o Νεοπλατωνικός φιλόσοφος Γεώργιος Πλήθων (15^ος μ.Χ.), ο φιλόσοφος, αστρονόμος και ζωγράφος Θεόδωρος Μετοχίτης, ο οποίος υπήρξε πρόδρομος της ανθρωπιστικής αναγέννησης του 15^ου αιώνα.

Παράλληλα η τέχνη, κυρίως με την μορφή της υμνογραφίας και της ζωγραφικής, συνέχισε να εμπλουτίζει με εικόνες και ιδέες την κοσμοεικόνα των Ελλήνων. Αξίζει να σκεφτεί κανείς ότι η εικονομαχία που έλαβε χώρα τον 8^ο αιώνα μ.Χ. και αναστάτωσε για περισσότερο από έναν ολόκληρο αιώνα την Μεσόγειο ήταν η σύγκρουση μεταξύ της εικονικής αντίληψης των Ελλήνων με την ανεικονική σκέψη των Αράβων. Οι Έλληνες είχαν πάντοτε εικονική αντίληψη. Είχαν ανάγκη να προσαρτούν στην κοσμοεικόνα τους τις ενορατικές παραστάσεις των μύθων και των θεών τους και επομένως η ζωγραφική ήταν απαραίτητη για την ορθή λειτουργία της κοινωνίας.

 

Η ευρωπαϊκή αναγέννηση μετά τον 15^ο αιώνα (14) επανέφερε την επιστημονική και καλλιτεχνική εστίαση πίσω στη φυσική πραγματικότητα, αναβιώνοντας τις ανθρωποκεντρικές αξίες και τα επιστημονικά επιτεύγματα του ελληνιστικού κόσμου. (15) Φυσικομαθηματικοί και αστρονόμοι όπως οι Κοπέρνικος, Νεύτωνας, Κέπλερ και πιο σύγχρονοι θεωρητικοί φυσικοί στον 20^ο αιώνα όπως οι  Αϊνστάιν και Χόκινγκ μας έχουν δώσει μοντέλα και θεωρίες εκπληκτικής ομορφιάς για την φύση και την λειτουργία του Σύμπαντος, ενώ η μελέτη των ουράνιων σωμάτων έχει οδηγήσει σε πλήθος νέων, συχνά αντικρουόμενων, θεωριών.

Παράλληλα, σπουδαίοι εικαστικοί αναπαριστούν τα νέα επιστημονικά δεδομένα φιλοτεχνώντας άγνωστες εικόνες του σύμπαντος. Ο Donato Creti ήταν ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες (16)  που ικανοποίησαν την κοσμολογική περιέργεια των ανθρώπων δημιουργώντας μια σειρά ζωγραφικών έργων κατά τον 17^ο αιώνα που περιλάμβαναν εικόνες των πλανητών όπως φαίνονταν από το πρώτο τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου.

Στα τέλη του 19^ο αιώνα πρωτοεμφανίζεται η Διαστημική Τέχνη, όταν τα μεγάλα τηλεσκόπια ανακαλύπτουν νέες εικόνες για το σύμπαν, ειδικά για τη Σελήνη και τον Άρη. Ο πρώτος Space Artist, ήταν ο Αμερικανός φωτογράφος James Naismith (17)  ο οποίος το 1874 δημοσίευσε εντυπωσιακές φωτογραφίες γύψινων μοντέλων που απεικόνιζαν τραχιά σεληνιακά βουνά και κρατήρες.

O Aμερικανός ζωγράφος Τσέσλευ Μπόνστελ (Chesley Knight Bonestell) (18) θεωρείται πατέρας της σύγχρονης Space Art στον 20^ο αιώνα. Η ζωγραφική του άσκησε σημαντική επιρροή στην τέχνη και την εικονογράφηση επιστημονικής φαντασίας, (19)  αποτελώντας έμπνευση για το αμερικανικό διαστημικό πρόγραμμα της NASA. Άλλοι σπουδαίοι Space Artists (20)  είναι ο Ντον Ντίξον (Don Dixon) ιδρυτικό μέλος της Διεθνούς Ένωσης Καλλιτεχνών Αστρονομίας International Association of Astronomical Artists (IAAA) και Ρόν Μίλλερ Ron Miller. (21)

Στο δεύτερο μισό του 20^ου αιώνα φιλόδοξες κινηματογραφικές παραγωγές όπως (22) το 2001: A space Odyssey (23) του Στάνλεϊ Κούμπρικ (Stanley Kubrick), η τριλογία Star Wars (24) του George Loukas, το Alien (25)  του Ρίντλεϊ Σκοτ (Ridley Scott) με την απόκοσμη σκηνογραφία του Ελβετού ζωγράφου Χανς Ρούντολφ Γκίγκερ (H. R. Giger), το Star Trek (26) του Τζιν Ροντένμπερρι (Gene Roddenberry) έδωσαν μια νέα διάσταση στην εικόνα του ανθρώπου για το μακρινό Σύμπαν.

Μια πρόσφατη και αρκετά αξιόλογη προσπάθεια αναπαράστασης του πολυδιάστατου χωροχρόνου και του χρονοταξιδιού μέσω μιας μαύρης τρύπας, έγινε το 2014 στην ταινία Interstellar, (27) όπου o θεωρητικός, φυσικός Kip Thorne παρείχε τα μαθηματικά τα οποία οι καλλιτέχνες ειδικών εφέ Paul Franklin and Andy Lockley μετέτρεψαν σε κινηματογραφική μαγεία, δημιουργώντας, όπως οι ίδιοι περιγράφουν, (28) «εικόνες από πράγματα που δεν είναι καν στη διάστασή μας και επιπλέον παρουσιάζοντάς τα ακριβή όχι μόνο για την κβαντική φυσική και για τους σχετικιστικούς νόμους, αλλά και για την καλύτερη κατανόηση των υποθέσεών μας για την κβαντική βαρύτητα».

Στην εποχή μας η εικόνα του ανθρώπου για το Σύμπαν είναι πληρέστερη από κάθε άλλη περίοδο στην ιστορία του ανθρώπου. Αυτό το επίτευγμα αποτελεί ένα συλλογικό, τιτάνιο έργο της Φιλοσοφίας, της Επιστήμης και της Τέχνης. Παρά την αλματώδη εξέλιξη του πολιτισμού θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι ανεξάρτητα από την τεχνολογική μας πρόοδο ο άνθρωπος (29) δεν θα πάψει ποτέ να κοιτάζει τον έναστρο ουρανό με δέος και θαυμασμό. Ίσως γιατί εκεί βρίσκεται τόσο το παρελθόν όσο και το μέλλον του ανθρώπου.

Δ.Γ.Φάης